PDCAAS กับ DIAAS ต่างกันอย่างไร? วิธีอ่านคะแนนโปรตีน

คำตอบสั้น

PDCAAS และ DIAAS ต่างเป็นวิธีประเมินคุณภาพโปรตีนโดยเปรียบเทียบกรดอะมิโนจำเป็นกับรูปแบบอ้างอิง แต่ต่างกันตรงวิธีนำการย่อยได้มาคำนวณ PDCAAS ใช้ค่าการย่อยของโปรตีนรวมที่ประเมินจากอุจจาระเพียงค่าเดียว ส่วน DIAAS ใช้ค่าการย่อยของกรดอะมิโนจำเป็นแต่ละชนิดที่ปลายลำไส้เล็ก ดังนั้น ตัวเลขจากสองวิธีจึงไม่ควรถูกนำมาเทียบตรง ๆ โดยไม่ตรวจชื่อวิธี รูปแบบอ้างอิง และข้อมูลที่ใช้คำนวณ

แหล่งอ้างอิง: NCBI Bookshelf — Protein Quality

เริ่มจากคำว่า “คุณภาพโปรตีน”

ตัวเลขโปรตีนรวมบอกปริมาณโปรตีนในอาหารตามหน่วยที่กำหนด แต่การประเมินคุณภาพโปรตีนถามเพิ่มว่าโปรตีนนั้นมีกรดอะมิโนจำเป็นในสัดส่วนอย่างไร และกรดอะมิโนเหล่านั้นย่อยได้เพียงใดเมื่อเทียบกับรูปแบบความต้องการอ้างอิง PDCAAS และ DIAAS จึงเป็นคะแนนเชิงองค์ประกอบและการย่อย ไม่ใช่เพียงการนับกรัมโปรตีนบนฉลาก

คำว่า “กรดอะมิโนจำเป็น” ในบริบทนี้หมายถึงกรดอะมิโนที่ร่างกายต้องได้รับจากอาหาร เพราะสร้างเองไม่ได้เลยหรือสร้างได้ไม่ทันความต้องการ วิธีให้คะแนนจะพิจารณากรดอะมิโนจำเป็นแต่ละชนิดเทียบกับรูปแบบอ้างอิง แล้วใช้ค่าที่ต่ำที่สุดเป็นตัวกำหนดคะแนนของโปรตีนที่ตรวจ

หากยังไม่คุ้นกับคำว่าโปรตีน กรดอะมิโน และการย่อย สามารถอ่านพื้นฐานที่ โปรตีนคืออะไร และร่างกายใช้กรดอะมิโนอย่างไร ก่อน แล้วจึงกลับมาอ่านเรื่องคะแนน เพราะคะแนนทั้งสองระบบไม่ได้บอกเพียงว่าอาหาร “มีโปรตีน” แต่บอกความสัมพันธ์ระหว่างองค์ประกอบกรดอะมิโน การย่อยได้ และเกณฑ์อ้างอิงที่เลือก

แหล่งอ้างอิง: PubMed Central — Understanding Dietary Protein Quality

สิ่งที่ PDCAAS และ DIAAS มีเหมือนกัน

ทั้ง PDCAAS และ DIAAS เริ่มจากการเปรียบเทียบกรดอะมิโนจำเป็นในโปรตีนทดสอบกับรูปแบบกรดอะมิโนอ้างอิง กรดอะมิโนที่ได้อัตราส่วนต่ำที่สุดเรียกว่า first-limiting amino acid และอัตราส่วนต่ำสุดนี้เป็นส่วนสำคัญที่กำหนดคะแนนสุดท้ายของโปรตีนนั้น

คำว่า “จำกัด” ไม่ได้แปลว่าอาหารไม่มีกรดอะมิโนชนิดนั้น แต่หมายถึงสัดส่วนของกรดอะมิโนชนิดนั้นต่ำที่สุดเมื่อเทียบกับรูปแบบอ้างอิงที่ใช้ การเปลี่ยนรูปแบบอ้างอิงจึงอาจเปลี่ยนการตีความคะแนนได้ เพราะรูปแบบอ้างอิงสามารถกำหนดตามช่วงอายุหรือวัตถุประสงค์ของการประเมิน

ส่วนที่ทำให้สองวิธีให้ผลต่างกันคือจุดที่วัดการย่อย รายละเอียดของค่าการย่อย และกติกาการรายงานคะแนน การเห็นคำว่า “คะแนนคุณภาพโปรตีน” โดยไม่มีชื่อวิธีจึงยังไม่พอสำหรับการเปรียบเทียบอย่างตรวจสอบได้

แหล่งอ้างอิง: PubMed Central — Understanding Dietary Protein Quality · NCBI Bookshelf — Protein Quality

PDCAAS คิดจากอะไร

PDCAAS ย่อมาจาก Protein Digestibility-Corrected Amino Acid Score วิธีนี้เริ่มจาก amino acid score ของกรดอะมิโนจำเป็นที่เป็นตัวจำกัด แล้วแก้คะแนนด้วยค่าการย่อยของโปรตีนรวมที่ประเมินจากอุจจาระ ค่าการย่อยที่ใช้จึงเป็นค่าเดียวสำหรับโปรตีนทั้งหมด ไม่ได้แยกว่ากรดอะมิโนแต่ละชนิดมีการย่อยต่างกันเพียงใด

ในรูปสมการเชิงแนวคิด PDCAAS คืออัตราส่วนของกรดอะมิโนจำเป็นตัวจำกัดเมื่อเทียบกับรูปแบบอ้างอิง คูณด้วย true fecal crude-protein digestibility การอ่านคะแนนจึงต้องรู้ทั้ง amino acid profile รูปแบบอ้างอิง และค่าการย่อยของโปรตีนที่ใช้ ไม่สามารถคำนวณจากชื่อวัตถุดิบหรือกรัมโปรตีนเพียงค่าเดียว

PDCAAS มีการตัดค่าที่สูงกว่า 1.0 หรือ 100% ลงมาเหลือ 1.0 หรือ 100% กติกานี้ทำให้โปรตีนที่คำนวณได้เกินเกณฑ์ดังกล่าวแสดงคะแนนปลายทางเท่ากัน และผู้ใช้คะแนนไม่สามารถแยกความแตกต่างเหนือจุดตัดจากตัวเลขที่รายงานเพียงค่าเดียว

ข้อจำกัดอีกส่วนคือการใช้ค่าการย่อยโปรตีนรวมหนึ่งค่า แม้การย่อยของกรดอะมิโนแต่ละชนิดอาจไม่เท่ากัน และการประเมินจากปลายทางของทางเดินอาหารอาจได้รับอิทธิพลจากการเปลี่ยนแปลงของกรดอะมิโนในลำไส้ใหญ่ จึงเกิดแนวคิดให้ประเมินที่ปลายลำไส้เล็กและแยกเป็นรายกรดอะมิโน

แหล่งอ้างอิง: NCBI Bookshelf — Protein Quality · PubMed Central — Understanding Dietary Protein Quality

DIAAS คิดจากอะไร

DIAAS ย่อมาจาก Digestible Indispensable Amino Acid Score วิธีนี้คำนวณอัตราส่วนของกรดอะมิโนจำเป็นแต่ละชนิดหลังแก้ด้วยค่าการย่อยที่ปลายลำไส้เล็ก แล้วเปรียบเทียบกับกรดอะมิโนชนิดเดียวกันในรูปแบบอ้างอิง อัตราส่วนที่ต่ำที่สุดในชุดข้อมูลเป็น DIAAS ของโปรตีนทดสอบ

ความต่างสำคัญคือ DIAAS ใช้ค่าการย่อยแยกสำหรับกรดอะมิโนแต่ละชนิด ไม่ใช้ค่าการย่อยโปรตีนรวมเพียงค่าเดียว และตำแหน่งประเมินคือปลายลำไส้เล็กก่อนที่สารอาหารจะเข้าสู่ลำไส้ใหญ่ แนวทางนี้จึงถูกออกแบบมาเพื่อแก้ข้อจำกัดเชิงวิธีบางส่วนของ PDCAAS

สำหรับการประเมินโปรตีนเดี่ยว DIAAS ไม่ตัดคะแนนที่ 100% การคงค่าที่สูงกว่า 100% ทำให้เห็นความแตกต่างระหว่างโปรตีนที่ให้กรดอะมิโนจำเป็นตัวจำกัดสูงกว่าเกณฑ์อ้างอิง อย่างไรก็ตาม ค่าที่สูงกว่าไม่ได้บอกปริมาณโปรตีนหรือกรดอะมิโนต่อหนึ่งหน่วยบริโภคโดยอัตโนมัติ

DIAAS ยังพิจารณา reactive lysine ในบริบทที่เกี่ยวข้อง เพราะไลซีนบางส่วนอาจเปลี่ยนแปลงระหว่างกระบวนการผลิตจนไม่พร้อมใช้งานในลักษณะเดียวกับไลซีนที่ยังทำปฏิกิริยาได้ การมีตัวเลขไลซีนรวมจึงไม่จำเป็นต้องแทนปริมาณไลซีนที่ย่อยและพร้อมใช้ทั้งหมด

แหล่งอ้างอิง: PubMed Central — Understanding Dietary Protein Quality · NCBI Bookshelf — Protein Quality

เปรียบเทียบแบบทีละประเด็น

ด้านตำแหน่งวัด PDCAAS ใช้การย่อยโปรตีนที่ประเมินจากอุจจาระ ส่วน DIAAS ใช้การย่อยกรดอะมิโนที่ปลายลำไส้เล็ก ด้านรายละเอียด PDCAAS ใช้ค่าการย่อยรวมหนึ่งค่า ส่วน DIAAS ใช้ค่ารายกรดอะมิโน และด้านการรายงาน PDCAAS ตัดคะแนนที่ 100% ขณะที่ DIAAS สำหรับโปรตีนเดี่ยวไม่ตัดคะแนนที่จุดดังกล่าว

ด้านตัวกำหนดคะแนน ทั้งสองวิธียังใช้กรดอะมิโนจำเป็นที่มีอัตราส่วนต่ำที่สุดเมื่อเทียบรูปแบบอ้างอิง การมีกรดอะมิโนชนิดอื่นในปริมาณมากจึงไม่ได้ทำให้ค่าต่ำสุดหายไป คะแนนเดียวอาจซ่อนรายละเอียดว่ากรดอะมิโนชนิดอื่นมีอัตราส่วนเท่าใด ผู้ที่มีข้อมูลครบจึงควรดู ratios รายชนิดร่วมกับคะแนนรวม

ด้านการใช้งานกับอาหารผสม คะแนน DIAAS ของอาหารเดี่ยวไม่ควรถูกนำมาบวกกันตรง ๆ แต่ข้อมูลปริมาณกรดอะมิโนที่ย่อยได้สามารถนำไปคำนวณในระดับมื้ออาหารหรือรูปแบบการกินได้เมื่อมีข้อมูลและวิธีที่เหมาะสม ความต่างนี้สำคัญ เพราะ “บวกคะแนน” ไม่เท่ากับ “คำนวณกรดอะมิโนที่ย่อยได้ของส่วนผสม”

แหล่งอ้างอิง: NCBI Bookshelf — Protein Quality · PubMed Central — Understanding Dietary Protein Quality · PubMed Central — Digestible Indispensable Amino Acid Score: Ten Years On

ทำไมคะแนนจากคนละระบบไม่ควรเทียบตรง ๆ

สมมติว่าผู้อ่านเห็นค่า PDCAAS ของอาหารชนิดหนึ่งและ DIAAS ของอีกชนิดหนึ่ง แม้ตัวเลขจะเขียนเป็นเปอร์เซ็นต์เหมือนกัน แต่ข้อมูลต้นทางและกติกาการคำนวณต่างกัน ทั้งตำแหน่งวัด ค่าการย่อยรวมเทียบกับค่ารายกรดอะมิโน และการตัดคะแนน การเรียงลำดับว่าอาหารใดมีคะแนนสูงกว่าจึงควรทำภายในวิธีเดียวกันและเงื่อนไขที่เทียบกันได้

แม้ใช้วิธีเดียวกัน ยังต้องตรวจรูปแบบอ้างอิง เพราะ chemical score สามารถคำนวณกับรูปแบบความต้องการของกลุ่มอายุต่างกันได้ นอกจากนี้ รูปแบบอาหาร กระบวนการผลิต และเมทริกซ์อาหารอาจเปลี่ยนองค์ประกอบหรือการย่อยได้ ดังนั้น คะแนนจากตัวอย่างหนึ่งจึงไม่ควรถูกนำไปใช้แทนผลิตภัณฑ์อีกชิ้นเพียงเพราะมีชื่อวัตถุดิบคล้ายกัน

บทความ โปรตีนพืชกับโปรตีนสัตว์ต่างกันอย่างไร ช่วยแยกคำถามเรื่องแหล่งอาหารออกจากคำถามเรื่องวิธีให้คะแนน ส่วนบทความนี้จำกัดขอบเขตไว้ที่ความต่างของ PDCAAS และ DIAAS และไม่ใช้คะแนนทั่วไปของกลุ่มอาหารไปแทนผลวิเคราะห์ของอาหารหรือผลิตภัณฑ์เฉพาะ

แหล่งอ้างอิง: NCBI Bookshelf — Protein Quality · PubMed Central — Understanding Dietary Protein Quality

คะแนนบอกอะไร และยังไม่บอกอะไร

คะแนนช่วยสรุปความสัมพันธ์ระหว่างกรดอะมิโนจำเป็นตัวจำกัด การย่อยได้ และรูปแบบอ้างอิงภายใต้เงื่อนไขของวิธีนั้น แต่ DIAAS ไม่ได้รายงานปริมาณกรดอะมิโนจำเป็นทั้งหมดต่อหนึ่งหน่วยบริโภค อาหารปริมาณน้อยอาจมีคะแนนเชิงสัดส่วนสูงแต่ให้กรดอะมิโนจริงไม่มาก ขณะที่อาหารอีกชนิดอาจมีคะแนนต่ำกว่าแต่หนึ่งหน่วยบริโภคให้ปริมาณต่างออกไป

PDCAAS และ DIAAS เป็น chemical scoring methods ที่ออกแบบเพื่อประเมินด้านองค์ประกอบและการย่อยของโปรตีน ไม่ได้วัดผลทางเมแทบอลิซึมหรือผลลัพธ์ต่อผู้บริโภคโดยตรง การใช้คะแนนเป็นคำตอบแทนทุกมิติของอาหารจึงเกินสิ่งที่วิธีเหล่านี้วัด

คะแนนยังไม่บอกคุณค่าของอาหารทั้งชิ้น เพราะอาหารประกอบด้วยพลังงาน คาร์โบไฮเดรต ไขมัน ใยอาหาร วิตามิน แร่ธาตุ และองค์ประกอบอื่นร่วมกัน การประเมินโปรตีนจึงเป็นข้อมูลหนึ่งส่วน ไม่ใช่คะแนนรวมของอาหารทุกด้าน

แหล่งอ้างอิง: PubMed Central — Understanding Dietary Protein Quality · PubMed Central — Digestible Indispensable Amino Acid Score: Ten Years On

วิธีอ่านคะแนนอย่างเป็นขั้นตอน

เพื่อความโปร่งใส บทความทบทวน PMC12799415 เปิดเผยความสัมพันธ์ของผู้เขียนบางรายกับองค์กรด้านอาหาร โภชนาการ และผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร รวมถึงผลประโยชน์ด้านทรัพย์สินทางปัญญาบางรายการ บทความนี้จึงใช้แหล่งดังกล่าวเฉพาะนิยาม วิธีคำนวณ และข้อจำกัดของคะแนน พร้อมตรวจทานกับเอกสาร NCBI และงานทบทวนอีกฉบับ ไม่ใช้แหล่งนี้เพื่อจัดลำดับสินค้า

ขั้นแรก ให้ตรวจว่าตัวเลขระบุว่าเป็น PDCAAS หรือ DIAAS หากเอกสารเขียนเพียง “protein quality score” ควรตามหาเอกสารวิธี เพราะความหมายของตัวเลขขึ้นกับตำแหน่งและชนิดของ digestibility ที่ใช้

ขั้นที่สอง ให้ตรวจว่าคะแนนใช้รูปแบบกรดอะมิโนอ้างอิงของกลุ่มใด และตัวอย่างที่ทดสอบเป็นอาหารทั้งชิ้น วัตถุดิบ โปรตีนเข้มข้น หรือโปรตีนที่แยกแล้ว ความต่างของรูปแบบอ้างอิงและเมทริกซ์อาหารอาจทำให้คะแนนไม่อยู่บนฐานเดียวกัน

ขั้นที่สาม ให้ดูชื่อ first-limiting amino acid และ ratios ของกรดอะมิโนจำเป็นชนิดอื่นหากมี เพราะคะแนนรวมเลือกค่าต่ำสุดเพียงค่าเดียว รายละเอียดรายชนิดช่วยให้เห็นว่าคะแนนถูกกำหนดด้วยกรดอะมิโนใดและข้อมูลส่วนอื่นมีรูปแบบอย่างไร

ขั้นที่สี่ ให้ดูปริมาณโปรตีนต่อหนึ่งหน่วยบริโภคแยกจากคะแนน และอย่าสลับหน่วยต่อกรัมโปรตีนกับต่อหนึ่งหน่วยอาหาร คะแนนเชิงสัดส่วนกับปริมาณที่กินจริงตอบคำถามคนละข้อ

ขั้นสุดท้าย ให้ตรวจว่าวิธีวิเคราะห์ผูกกับวัตถุดิบและกระบวนการเดียวกับสิ่งที่กำลังเปรียบเทียบหรือไม่ หากมีเพียงข้อมูลของวัตถุดิบทั่วไป ควรหยุดที่ความรู้ทั่วไป ไม่ควรเติมคะแนนให้ผลิตภัณฑ์ที่ไม่มีผลวิเคราะห์ตรง

สำหรับการเปรียบเทียบผลิตภัณฑ์หลายรูปแบบ อ่านต่อได้ที่ โปรตีนแคปซูลกับโปรตีนผงควรเปรียบเทียบจากอะไร ซึ่งแยกข้อมูลต่อหน่วย รูปแบบผลิตภัณฑ์ และสิ่งที่ต้องตรวจจากข้อมูลจริงออกจากการอธิบายคะแนนโปรตีน

แหล่งอ้างอิง: PubMed Central — Understanding Dietary Protein Quality · NCBI Bookshelf — Protein Quality

สรุป

PDCAAS ใช้ amino acid score ของกรดอะมิโนจำเป็นตัวจำกัดร่วมกับค่าการย่อยโปรตีนรวมจากอุจจาระ และตัดคะแนนที่ 100% ส่วน DIAAS ใช้ค่าการย่อยที่ปลายลำไส้เล็กแยกเป็นรายกรดอะมิโน เลือกอัตราส่วนต่ำสุดเป็นคะแนน และไม่ตัดคะแนนของโปรตีนเดี่ยวที่ 100% ความต่างนี้ทำให้คะแนนจากคนละระบบไม่ควรถูกเปรียบเทียบโดยละเลยชื่อวิธีและเงื่อนไข

การอ่านอย่างรอบคอบจึงต้องดูวิธี รูปแบบอ้างอิง first-limiting amino acid รูปแบบตัวอย่าง และปริมาณต่อหนึ่งหน่วยบริโภคร่วมกัน คะแนนช่วยตอบคำถามเฉพาะเรื่องคุณภาพโปรตีนตามกรอบการคำนวณ แต่ไม่แทนข้อมูลอาหารทั้งชิ้น ไม่แทนผลวิเคราะห์ของผลิตภัณฑ์อื่น และไม่ใช่หลักฐานของผลลัพธ์ต่อบุคคล

แหล่งอ้างอิง: NCBI Bookshelf — Protein Quality · PubMed Central — Understanding Dietary Protein Quality

คำถามที่พบบ่อย

คะแนน PDCAAS 100% กับ DIAAS 100% หมายถึงสิ่งเดียวกันหรือไม่?

ทั้งสองคะแนนสื่อว่ากรดอะมิโนจำเป็นตัวจำกัดถึงระดับรูปแบบอ้างอิงภายใต้เงื่อนไขของวิธี แต่ PDCAAS และ DIAAS ใช้ข้อมูลการย่อยต่างกัน และ PDCAAS มีการตัดคะแนนที่ 100% จึงไม่ควรถือว่าตัวเลขเดียวกันจากสองระบบเป็นค่าที่แลกเปลี่ยนกันได้โดยอัตโนมัติ

คะแนนสูงหมายความว่าหนึ่งหน่วยบริโภคให้โปรตีนมากหรือไม่?

ไม่จำเป็น คะแนนเป็นอัตราส่วนของกรดอะมิโนต่อกรัมโปรตีนเมื่อเทียบกับรูปแบบอ้างอิงและแก้ด้วยการย่อยตามวิธีนั้น คะแนนไม่ได้บอกปริมาณโปรตีนหรือกรดอะมิโนทั้งหมดต่อหนึ่งหน่วยบริโภค จึงต้องอ่านปริมาณจริงแยกอีกช่องหนึ่ง

ใช้ตัวเลขโปรตีนรวมบนฉลากคำนวณ PDCAAS หรือ DIAAS ได้หรือไม่?

ตัวเลขโปรตีนรวมเพียงค่าเดียวยังไม่พอ เพราะการคำนวณต้องมีองค์ประกอบกรดอะมิโนจำเป็น รูปแบบอ้างอิง และข้อมูลการย่อยที่ตรงกับวิธี PDCAAS หรือ DIAAS การไม่มีข้อมูลเหล่านี้ควรถูกรายงานว่า “ยังคำนวณไม่ได้จากข้อมูลที่มี” มากกว่าการประมาณคะแนนเอง

แหล่งอ้างอิง

1. NCBI Bookshelf — Protein Quality
2. PubMed Central — Understanding Dietary Protein Quality
3. PubMed Central — Digestible Indispensable Amino Acid Score: Ten Years On